ध्वनी म्हणजे काय: ध्वनी हा एक प्रकारचा तरंग आहे जो वस्तूंच्या कंपनाने निर्माण होतो. एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाण्यासाठी ध्वनीला माध्यमाची गरज असते. ध्वनी घन, द्रव आणि वायूंमधून प्रवास करतो. आवाज व्हॅक्यूममध्ये प्रवास करत नाही. आवाज आपल्याला एकमेकांशी संवाद साधण्यास मदत करतो.
![ध्वनी म्हणजे काय-Dhwani Mhanje Kay-Sound Information in Marathi](https://marathi18.com/wp-content/uploads/2022/02/ध्वनी-म्हणजे-काय-Dhwani-Mhanje-Kay-Sound-Information-in-Marathi.webp)
ध्वनी म्हणजे काय? – Dhwani Mhanje Kay – Sound Information in Marathi
Table of Contents
ध्वनी म्हणजे काय? ध्वनीची व्याख्या
- ध्वनी हा एक प्रकारचा कंपन किंवा अडथळा आहे जो घन, द्रव किंवा वायूद्वारे प्रसारित केला जातो. परंतु प्रामुख्याने ज्या कंपनांना ध्वनी म्हणतात जे मानवी कानाने ऐकले जातात.
- जे कंपन मानवी कानापर्यंत कोणत्या तरी माध्यमातून पोहोचते आणि त्यांच्याद्वारे ऐकू येते, त्याला ध्वनी म्हणतात.
आवाज
ध्वनी कंपने किंवा ध्वनी लहरींनी बनलेला असतो, जो आपण ऐकू शकतो. या ध्वनी लहरी कंपन करणाऱ्या वस्तूंमुळे तयार होतात (पुढे-मागे हलतात). ध्वनी लहरी हवा, पाणी आणि घन वस्तूंमधून कंपन म्हणून प्रवास करतात. जेव्हा ते आपल्या कानापर्यंत पोहोचतात तेव्हा या लहरी कानाच्या पडद्याची नाजूक त्वचा कंप पावतात. मेंदू या कंपनांना वेगवेगळ्या गोष्टींद्वारे बनवलेले आवाज म्हणून ओळखतो. ध्वनी लहरींचा आकार कोणत्या प्रकारचा आवाज ऐकला हे ठरवते.
ध्वनी कसे तयार होतात?
जेव्हा एखादी गोष्ट कंपन करते (पुढे-मागे हलते) तेव्हा ध्वनी तयार होतात, ऐकणार्याच्या कानात कंपनांच्या लहरी पाठवतात. जेव्हा घंटा वाजते तेव्हा धातू कंप पावते. स्पंदने हवेतून ध्वनी लहरी म्हणून प्रवास करतात. जेव्हा या लहरी आपल्या कानापर्यंत पोहोचतात तेव्हा ते आपल्या कानातले कंप पावतात आणि आपल्याला घंटा वाजण्याचा आवाज ऐकू येतो. ध्वनीला नेहमी हवा, पाणी किंवा धातू यांसारख्या माध्यमांमधून प्रवास करणे आवश्यक असते. व्हॅक्यूममध्ये, जेथे हवा नसते, ध्वनी लहरींना प्रवास करण्यासाठी काहीही नसते आणि घंटा ऐकू येत नाही.
संगीत तयार करणे
संगीत हा एक विशेष प्रकारचा आवाज आहे जो ऐकायला आनंददायी असतो. संगीत वाद्ये काहीतरी कंपन करून आवाज तयार करतात. उदाहरणार्थ, गिटार जेव्हा त्यांचे तार कंपन करतात तेव्हा आवाज करतात. बहुतेक वाद्ये विशिष्ट फ्रिक्वेन्सीच्या ध्वनींच्या श्रेणीसाठी “ट्यून” केली जातात, ज्याला आपण नोट्स म्हणतो. संगीताचा एक भाग वाजवण्यासाठी या नोट्स एका विशिष्ट क्रमाने बनवल्या जातात. जरी खेळपट्टी (ध्वनी किती उच्च किंवा कमी आहे) सारखीच असेल, परंतु विशिष्ट टीप वेगवेगळ्या वाद्यांवर वेगवेगळी दिसते कारण ते वेगवेगळ्या नमुन्यांसह (आकार आणि आकार) ध्वनी लहरी निर्माण करतात.
प्रतिध्वनी
प्रतिध्वनी हा एक ध्वनी आहे जो पुनरावृत्ती होतो कारण ध्वनी लहरी परत परावर्तित होतात. ध्वनीच्या लाटा गुळगुळीत, कठीण वस्तूंवर तशाच प्रकारे उसळू शकतात ज्याप्रमाणे रबराचा चेंडू जमिनीवरून उसळतो. ध्वनीची दिशा बदलली तरी प्रतिध्वनी मूळ आवाजाप्रमाणेच आहे. विहिरीसारख्या कठीण भिंती असलेल्या लहान जागेत किंवा जिथे आजूबाजूला खूप कठीण पृष्ठभाग आहेत अशा ठिकाणी प्रतिध्वनी ऐकू येतात. म्हणूनच दरी, गुहा किंवा पर्वतराजीत प्रतिध्वनी ऐकू येतात. पण ध्वनी नेहमी परावर्तित होत नाहीत. जर ते मऊ पृष्ठभागावर भेटले, जसे की उशी, ते शोषले जातील आणि परत उडी घेणार नाहीत.
मोठा ध्वनी कसा निर्माण होतो?
ध्वनी कंपनांच्या लाटांप्रमाणे प्रवास करतात. लाटा जितक्या मोठ्या, तितकी जास्त ऊर्जा त्या वाहून नेतील आणि त्यांचा आवाज जास्त असेल. जेव्हा ते तुमच्या कानावर येतात, तेव्हा मोठा आवाज तुमच्या कानाच्या पडद्यावर जोरात ढकलतो. गंजणाऱ्या पानांपासून ते जेट इंजिनपर्यंत, मानवी कान मोठ्या आणि शांत आवाजांची आश्चर्यकारक श्रेणी शोधू शकतात.
स्पेस रॉकेट टेक ऑफ करताना 10 दशलक्ष रॉक बँड एकत्रितपणे परफॉर्म करत असताना जास्त आवाज करतात.
ध्वनीची उच्चनीचता
एखादी वस्तू किती वेगाने कंपन करत आहे त्यानुसार आवाज बदलतो. जेव्हा एखादी वस्तू त्वरीत कंप पावते, तेव्हा उंच आवाज ऐकू येतो. कमी आवाजाचे आवाज त्या गोष्टींमधून येतात जे अधिक हळू कंपन करतात. मानवांना वेगवेगळ्या पिचचे आवाज ऐकू येतात, परंतु असे आवाज आहेत जे ते ऐकू शकत नाहीत. मानवी कान अतिशय कमी आवाजाचे आवाज ओळखू शकत नाहीत, ज्याला इन्फ्रासाऊंड म्हणतात, किंवा अल्ट्रासाऊंड म्हणतात.
नेव्हिगेट करण्यासाठी ध्वनी वापरणे
SONAR (ध्वनी नेव्हिगेशन आणि रेंजिंग) नावाच्या यंत्राद्वारे समुद्राची खोली मोजली जाऊ शकते. सोनार ध्वनी लहरी पाठवून आणि प्रतिध्वनी परत येण्यासाठी किती वेळ लागतो याचे मोजमाप करून कार्य करते. जर पाणी उथळ असेल, तर समुद्राच्या तळापासून परावर्तित होणाऱ्या ध्वनी लहरी खोल समुद्रापेक्षा वेगाने परत येतील. खोल पाण्यात, ध्वनी लहरींना तळाशी आणि मागे जाण्यासाठी जास्त वेळ लागतो. जहाजे आणि पाणबुड्या समुद्रात नेव्हिगेट करण्यासाठी सोनारचा वापर करतात.
आवाजाच्या वेगाने उडणे
ध्वनी लहरी हवेतून सुमारे 1,200km/h (740mph) वेगाने किंवा उच्च उंचीवर हळू जातात. विमान उडत असताना त्याच्या इंजिनांचा आवाज सर्व दिशांना ध्वनी लहरींच्या रूपात पसरतो. जर विमान ध्वनीच्या वेगापेक्षा जास्त वेगाने पुढे गेले तर ते समोरच्या ध्वनी लहरींना मागे टाकू लागते. विमानासमोर ध्वनी लहरी दाबल्या जातात आणि त्यामुळे एक मोठा आवाज येतो, ज्याला सोनिक बूम म्हणतात. जमिनीवर असलेल्या लोकांना खूप मोठा, मेघगर्जनासारखा आवाज ऐकू येतो जो त्यांच्या समोरून जातो.
ध्वनी द्रवांपेक्षा घन पदार्थांमध्ये आणि वायूंपेक्षा द्रवांमध्ये जलद गतीने प्रवास करतो.
आवाजाची/ध्वनीची प्रमुख वैशिष्ट्ये
- ध्वनी ही एक यांत्रिक लहर आहे आणि विद्युत चुंबकीय लहरी नाही. प्रकाश एक विद्युत चुंबकीय लहरी आहे.
- आवाजाच्या प्रसारासाठी एक माध्यम आवश्यक आहे. ध्वनीचा प्रसार घन, द्रव, वायू आणि प्लाझ्मामध्ये शक्य आहे. व्हॅक्यूममध्ये आवाजाचा प्रसार होऊ शकत नाही.
- द्रवपदार्थ, वायू आणि प्लाझ्मामध्ये ध्वनी केवळ अनुदैर्ध्य तरंगाच्या रूपात प्रवास करतो, तर घन पदार्थांमध्ये तो आडवा तरंग म्हणूनही प्रवास करू शकतो. ज्या माध्यमात ध्वनीचा प्रसार होतो, जर त्याचे कण ध्वनीच्या वेगाप्रमाणेच कंपन करत असतील, तर त्याला अनुदैर्ध्य लहरी म्हणतात; जेव्हा मध्यमाचे कण ध्वनीच्या गतीच्या दिशेला लंब कंपन करतात तेव्हा त्याला ट्रान्सव्हर्स वेव्ह म्हणतात.
- सामान्य तापमान आणि दाब (NTP) वर हवेतील आवाजाचा वेग सुमारे 332 मीटर प्रति सेकंद असतो. यापेक्षा वेगाने प्रवास करू शकणार्या अनेक विमानांना सुपरसॉनिक विमान म्हणतात.
- मानवी कानाला फक्त 20 Hz ते 20 kHz (20000 Hz) आवाजाच्या लहरी ऐकू येतात. इतर अनेक प्राणी यापेक्षा जास्त वारंवारतेच्या लाटा ऐकू शकतात.
- ध्वनी एका माध्यमातून दुस-या माध्यमात जातो तेव्हा त्याचे प्रतिबिंब आणि अपवर्तन होते .
- मायक्रोफोन ध्वनी विद्युत उर्जेमध्ये रूपांतरित करतो; लाउडस्पीकर विद्युत उर्जेचे ध्वनी उर्जेमध्ये रूपांतर करतो.
प्रश्न १: ध्वनी प्रसारण म्हणजे काय?
उत्तर: ध्वनीच्या प्रसारणाची संकल्पना ज्या वेळी ध्वनी एखाद्या माध्यमातून प्रसारित होतो तेव्हा, ज्या जागी कंपने तयार होतात. तेथून ध्वनीचे प्रसारण होते.
प्रश्न २: ध्वनी तरंग म्हणजे काय?
उत्तर: ध्वनी हे तरंगाच्या स्वरुपात प्रसारित होतो. ध्वनी भौतिक वस्तूतून किंवा पदार्थातून प्रसारित होतो त्याला माध्यम म्हणतात. ते घन, द्रव किंवा वायु असू शकते. ध्वनी निर्वात पोकळीतून प्रवास करू शकत नाही. जेव्हा ध्वनी तरंग माध्यमातून प्रवास करतात तेव्हा माध्यमाची घनता व दाब यामध्ये बदल होतो.
पुढे वाचा:
- इतिहास म्हणजे काय?
- शास्त्रीय पद्धत म्हणजे काय?
- अहिल्याबाई होळकर यांची माहिती
- नेताजी सुभाष चंद्र बोस माहिती
- संभाजी राजे राज्याभिषेक दिन माहिती
- भारतीय सेना दिवस माहिती मराठी
- स्वामी विवेकानंद माहिती मराठी
- राजमाता जिजाऊ माहिती मराठी
- लाल बहादूर शास्त्री माहिती मराठी
- शिवाजी महाराज मराठी माहिती
- शिवाजी महाराजांनी जिंकलेले किल्ले
- सर्वपल्ली राधाकृष्णन मराठी माहिती
- सरदार वल्लभभाई पटेल माहिती मराठी
- महात्मा गांधी मराठी माहिती
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर माहिती मराठी
- सावित्रीबाई फुले माहिती मराठी
- समर्थ रामदास स्वामी माहिती मराठी
- संत नामदेव यांची माहिती
- संत ज्ञानेश्वर महाराज माहिती मराठी
- संत तुकाराम माहिती मराठी
- संत एकनाथ महाराजांची माहिती